In mijn vorige post kon je lezen over de Stoïcijnse techniek van negatieve visualisatie, bedoeld om je manier van denken te veranderen en positiever in het leven te staan. Dit zou vooral moeten leiden tot tevredenheid met je huidige situatie, ongeacht wat deze is.

Maar tevredenheid met je huidige situatie kan natuurlijk ook leiden tot angst voor de toekomst. Want wie garandeert je dat je huidige situatie zo blijft? Of beter gezegd, je weet dat je huidige situatie ooit ophoudt. Dat is een feit waar we niet omheen kunnen.

Angst voor de toekomst kan grote invloed hebben op je tranquility, op de rust die je op dit moment ervaart.

4dc6861993e1d0da894c27b4ea6b8d9c

Een gewone dag op ’t werk.

De gevaarlijke wereld
De klassieke Stoïcijnen begrepen dit als geen ander. Zij leefden in een wereld die een stuk gevaarlijker en onzekerder was dan die van ons. Een wereld waarin een kleine verwonding of simpele ziekte een einde aan je leven kon maken, geweld aan de orde van de dag was en de leiders niet altijd even blij waren met filosofen.

Epictetus, zelf het slachtoffer van een filosofen-vervolging in het jaar 85, onder de Romeinse keizer Domitianus, ontwikkelde een techniek om met angst voor de toekomst om te gaan: de driedeling van controle.

De driedeling van controle

Zijn idee is even simpel als doeltreffend. Hij onderscheidt drie niveaus van controle: zaken waar je helemaal geen controle over hebt, zaken waar je gedeeltelijk controle over hebt en zaken waar je volledige controle over hebt. Laten we per onderdeel zien wat dit precies inhoudt.

1. Geen controle

Als je er over na gaat denken wordt het al snel duidelijk: er zijn héél veel factoren waar je geen controle over hebt, terwijl je er wellicht wel afhankelijk van bent voor je dagelijkse geluk. Een simpel voorbeeld is het weer, dat je plannen voor het weekend wellicht in het water gooit. In Epictetus’ extreme geval is het bijvoorbeeld het beleid van keizer Domitianus. Hij heeft geen controle over de waanbeelden in Domitianus’ hoofd, maar die waanbeelden leidden uiteindelijk wel tot Epictetus’ ballingschap. Het raakte hem direct.

Maar, zo redeneert Epictetus, waarom zou hij zich druk maken over iets waar hij geen controle over heeft? Het is zinloos, en een verspilling van tijd en energie. Niets dat zinloos is is het waard om te doen (aldus Marcus Aurelius). Onze tijd is beperkt dus steek deze in zaken waar je wél invloed op hebt.

Dit is overigens precies wat Epictetus deed. Hij ging zonder te klagen met ballingschap naar Griekenland, waar hij vervolgens met veel enthousiasme een filosofie-academie stichtte, waarna hij succesvoller werd dan hij in Rome ooit geweest was. Wat hij met zijn ballingschap deed, had hij immers in ieder geval gedeeltelijk onder controle.

DSCN1948-Large

Een Griekse Stoa. Naar zo’n bouwwerk is het Stoïcisme vernoemd. Filosofen en hun leerlingen liepen eindeloos heen en weer, al filosoferend.

2. Gedeeltelijke controle

Er zijn veel dingen in het leven waar je gedeeltelijk controle over hebt. Het is de uitdaging om uit te vinden wat je invloed is en tot waar deze reikt. Laten we voor een voorbeeld naar de stoïcijn Seneca kijken.

Stel dat Seneca van het Romeins bordspel Latrunculi houdt. Dit is niet het moment om op de regels in te gaan, maar het vertoont nog de meeste gelijkenis met een mengeling van dammen en schaken. Seneca wil winnen, maar zijn tegenstander (laten we hem voor het gemak Nero noemen) blijkt een keer beter. Nero heeft profijt van een mengeling van geluk en goed spel en maakt Seneca genadeloos in.

Voor eenieder die een spel speelt om te winnen is dit een ervaring die tot onrust leidt. En met onrust bedoel ik niet dat je het spelbord kwaad van tafel veegt, maar meer een soort innerlijke onvrede. Het leidt tot het verlies van tranquility.

Seneca kan nog zo goed spelen, als hij pech heeft, of zijn tegenstander beter is, zal hij verliezen. En er is niets wat hij daaraan had kunnen doen.

stanlat

Latrunculi! Hoe je het ook speelde, dit was ongetwijfeld een geniale openingszet.

3. Volledige controle

Makkelijker is het om grip te krijgen op de zaken waar je wél volledige controle over hebt. Of, nou ja, is dat wel zo? De Stoïcijnen waren ervan overtuigd dat mensen controle hebben over alles wat er zich in ons hoofd afspeelt. En… “onze gedachten bepalen ons leven,” zoals Marcus Aurelius zichzelf voorhoudt. Wij hebben volledige controle over de manier waarop we naar de wereld en ons leven kijken. Hiermee zouden we, dus, ook volledige controle over onze gemoedstoestand hebben, over onze impulsen en, wellicht nog het meest problematisch, ons onderbewustzijn.

Vanuit de Stoïcijnse overtuiging hebben wij volledige controle over onze eigen acties. En dat is dan ook gelijk het énige waar we volledige controle over hebben.

hersenactiviteit-onderbewustzijn

Yep, ook jij hebt volledige controle over je neurotransmitters. Laat maar zien wie de baas is!

Het gebrek aan controle in de praktijk

Het advies van Epictetus luidt als volgt: onderzoek de zaken waar je last van hebt in je leven. Of de zaken waar je bang voor bent in de toekomst. Kijk in welke categorie die scenario’s vallen.

Chill out!

Wat betreft de eerste categorie is Epictetus’ advies simpel: je hebt er geen controle over, dus het is zinloos om bang te zijn, je zorgen te maken of je er op een andere manier teveel mee bezig te houden.

Herprogrammeren

De scenario’s die in de derde categorie vallen kunnen, aldus Epictetus, ook makkelijk opgelost worden. Het is immers een kwestie van onszelf herprogrammeren, iets wat iedereen met een beetje wilskracht zou moeten kunnen. De antieke filosofen zijn een groot voorstander van dagelijks zelfonderzoek: zet op papier wat je wilt veranderen aan jezelf en beschrijf iedere dag of je je aan je doelen hebt gehouden en, zo nee, hoe je dit morgen gaat verbeteren. Volgens de klassieke filosofen kun je jezelf op deze manier nieuwe eigenschappen geven of slechte eigenschappen doen verdwijnen. Met een tijdsinvestering van maar vijf minuten per dag zou dit weinig moeite moeten kosten.

Of zoals Seneca claimt: negatieve eigenschappen kosten je op dagelijkse basis heel wat meer tijd en energie dan het bestrijden ervan.

Matrix

Herprogrammeren klinkt misschien raar, maar bedenk eens wat je aan jezelf zou veranderen als het zo simpel zou zijn.

Het internaliseren van doelen

De tweede categorie van controle is nog de lastigste. Hoe voel je vrede met tegenslagen waarover je gedeeltelijk controle had? In het voorbeeld van het bordspel zie je dat duidelijk. Seneca verloor, maar waardoor gebeurde dat? Lag dit aan externe factoren of aan zijn eigen speelstijl? Je kunt je voorstellen dat hier onzekerheid bij komt kijken. Je zult nooit zeker weten of het aan jezelf ligt of niet.

Maar de Stoïcijnen hadden hier ook een oplossing voor: het internaliseren van doelen. Daarover volgende keer meer!

Deze blogpost is immers al veel te lang (bij uitstek iets waar ikzelf volledige controle over had).

Advertenties