Tags

, , , , , , , , , ,

Waar: Nieuwe Kerk, Amsterdam
Tot wanneer: 6 februari 2016
Prijs: € 16

Een droom met gevolgen
De Romeinse keizer Constantijn is een interessant geval. Hij zou gedroomd hebben dat hij in het teken van het Christendom zijn burgeroorlog tegen collega-keizer Maxentius zou winnen. Pro-actief dat hij was liet hij zijn soldaten het Christus-teken op hun schilden zetten. Na zijn overwinning haalde hij het christendom uit dankbaarheid uit de illegaliteit. Dit leidde uiteindelijk, niet meer binnen Constantijns leven, tot het uitroepen van het christendom als staatsgodsdienst en het verdwijnen van het polytheïsme in de Romeinse wereld.

Het is niet verwonderlijk dat Constantijn in de christelijke traditie een soort heldenstatus heeft. En of je hier nou achterstaat of niet, zijn acties hebben in ieder geval enorme historische consequenties gehad.

Shoppen in religies
De tentoonstelling in de Nieuwe Kerk in Amsterdam vertelt het verhaal van Constantijn aan de hand van archeologische objecten uit zijn tijd. De aandacht gaat vooral uit naar de religieuze situatie vóór en na Constantijns overwinning. Het Romeinse polytheïsme komt ruim aan bod en er wordt duidelijk gemaakt dat veel elementen uit deze godsdiensten worden overgenomen in het christendom (bijvoorbeeld uit de cultus van de Syrische zonnegod, zie een eerdere blogpost). Het christendom ná Constantijn wordt belicht, net zoals objecten die aan hem persoonlijk gelinkt zijn.

Stele_Sol_Invictus_Terme

Een jongeling met een stralenkrans? Dat moet Jezus Christus/Mithras/Sol Invictus/[vul een messias/god naar keuze in] zijn!

Constantijn, de grote
Dat Constantijn niet vies was van een beetje zelfverheerlijking (zoals de meeste keizers overigens) blijkt uit het immense standbeeld dat achterin de kerk wordt geprojecteerd. Schitterend! De enige manier om te bevatten hoe gigantisch dit Romeinse keizerbeeld is geweest. Speciaal voor deze tentoonstelling werd een replica gemaak van het hoofd van dit beeld (het origineel staat in de Capitolijnse Musea in Rome en gaat hier waarschijnlijk nooit weg).

"Yo, what's up?"

“Yo, wha’s up?”

En nu luisteren
De audiotour van de tentoonstelling was bijzonder goed. Ingesproken door Rome-kenners als Rosita Steenbeek en universitaire onderzoekers als Eric Moormann gaf het de objecten en verhalen een persoonlijke lading. De audiotour herhaalde ook niet wat er op de informatieborden stond, maar had veel meer te bieden. De tentoonstelling bezoeken zonder audiotour zou een groot gemis zijn!

Neutraal
Prettig vond ik ook dat de algemene teneur van de tentoonstelling neutraal was in het beschouwen van Constantijn. Dit omdat hij in het verleden is neergezet als held die onzelfzuchtig voor de christenen heeft opgenomen. Alleen in een filmfragment over Constantijns ‘droom’ (in deze interpretatie een meteorietinslag) wordt er gerept over zijn strijd tegen de ‘tirannieke Maxentius’. Merkwaardig, gezien Maxentius in zijn recht stond als keizer en Constantijn in feite de aanvaller was, en de één niet specifiek tirannieker was dan de ander.

Sowieso, willen de niet-tirannieke Romeinse keizers nu van zich laten horen? (en een genante stilte volgde)

caligula-1979-trailer

Nee, Caligula. Zelfs jij niet.

Anachro…wat?
Historisch gezien vliegt de tentoonstelling helaas aan het einde lichtelijk uit de bocht. Een poging om de situatie rond Constantijn te koppelen aan de hedendaagse wereld loopt uit de hand. Er wordt namelijk gemeld dat met Constantijn de godsdienstvrijheid begon, waarna er gekeken wordt hoe het daarmee staat in onze tijd. Ik begrijp de behoefte om de koppeling te maken, maar helaas is dit een anachronisme: het projecteren van een modern begrip op een andere tijd.

Daar gaat de vrijheid
Wat wij begrijpen onder godsdienstvrijheid wordt hiermee als cellufaan over Constantijn en zijn beleid gelegd, terwijl dit voor de Romeinen een totaal onbekend begrip was. Godsdienstvrijheid in de vorm zoals wij die kennen bestaat nog niet zo lang. Sowieso, Constantijn was niet bezig met een principieel gevoel voor godsdienstvrijheid toen hij het christendom uit de illegaliteit haalde. Integendeel, het was een beloning, hetzij voor de god die hem de strijd had doen winnen (de vrome verklaring), hetzij voor de christelijke volgelingen die hem hadden gesteund (de cynische verklaring). De eeuw die hierop volgt maakt dat des te meer duidelijk, wanneer afwijkende vormen van het christendom met harde hand onderdrukt worden en de rechten van volgelingen van de polytheïstische religies steeds meer worden ingedamd.

Helaas was er meer godsdienstvrijheid vóór de droom van Constantijn dan in het millenium dat volgde. Voor de polytheïsten moet het een nachtmerrie zijn geweest.

Aanrader
Maar ik wil dit anachronisme niet het beeld van de tentoonstelling laten bepalen! Integendeel, de objecten zijn prachtig, de verhalen boeiend en de weergave schitterend. Zo heb ik het bijvoorbeeld nog niet eens over de nagebootste zaal uit de Vaticaanse Musea gehad.

Als je geïnteresseerd bent in de Romeinse tijd, het vroege christendom of de late antieke oudheid, zou ik je deze tentoonstelling zeker aanraden.

Lees meer:

Advertenties