Tags

, , , ,

De Bataven, een Germaans volk dat in de Betuwe leefde, golden als trouwe bondgenoten van Rome. De krijgers vochten als hulptroepen zij aan zij aan de legioenen en de vroege versie van de Limes (zie deel 3!) werd door hen bewaakt. De Bataven verdienden er goed Romeins geld mee en iedereen leefde nog lang en gelukkig. Maar in het jaar 69 na Christus sloeg de vlam in de pan, allereerst in de vorm van de burgeroorlog die de geschiedenis in is gegaan als het Vierkeizersjaar.

Een kans voor het grijpen
Zoals wel vaker wanneer een grootmacht wankelt probeerden lokale groepen de macht te grijpen. De Bataven, onder leiding van ene Civilis, deden dit bijzonder kunstig. Onder het voorwendsel dat ze wannabe-keizer Vespasianus steunden kwamen ze in opstand tegen de legioenen die in Germania Inferior en Superior gelegerd waren. De aanvoerder van deze legioenen, Vitellius, had ook keizerplannen en had een groot deel van zijn soldaten meegenomen richting Italië. De grensbewaking werd grotendeels overgelaten aan lokaal gecharterde volkeren, wat achteraf gezien wellicht niet zo handig was.

De Bataafse dolk
De Romeinen werden overvallen door de Bataafse dolk in hun rug. De Romeinse historicus Tacitus schrijft dat de forten aan de Rijn in vlammen opgingen. Een opmerking in de historische bronnen die daadwerkelijk terug te zien is in het archeologisch bodemmateriaal! Het fort Matilo, bij Leiden, net zoals de forten bij Alphen aan de Rijn, Utrecht en Vechten (oh, de ironie van de plaatsnaam!) kennen allemaal een laag van verbrande resten die op ongeveer 69 na Christus gedateerd kon worden. Het gebeurt helaas niet vaak dat een historische bron en het archeologisch materiaal elkaar zo naadloos ondersteunen. Bij de Bataafse Opstand rijden de historische bronnen en het bodemmateriaal echter op een gezamenlijke tandem en dragen ze allebei hetzelfde ANWB-windjack.

romeins-fort

De forten van de Limes waren in het jaar 69 van hout. Dat hielp het verbrandingsproces.

Vertrouw nooit een Germaan
Tot ver in het jaar 70 hielden de opstandelingen stand. Een groot deel van de overlevende Romeinse soldaten zat vast in een fort bij het huidige Xanten in Duitsland dat werd belegerd door een overmacht aan Bataven, Tungri, Cananefaten en andere, meer onuitspreekbare, lokale volkeren. Na onderhandelingen mochten de Romeinse soldaten het fort verlaten, onder voorwaarde dat ze al hun wapens en voorraden achterlieten. Onbewapend en verzwakt marcheerden ze naar het zuiden, waar ze na een paar kilometer in een hinderlaag liepen en volledig uitgeroeid werden. Voor de Romeinen was dit een grimmige bevestiging van het beeld dat Germanen nooit te vertrouwen waren.

Een bataafloze stadsnaam
Pas in september van het jaar 70 slaagden nieuwe Romeinse versterkingen erin de Bataven te verslaan. De wederopbouw kom beginnen: de Limesforten waren verwoest en zelfs de districtshoofdstad Oppidum Batavorum moest opnieuw worden opgebouwd (maar, geïrriteerd dat de Romeinen waren, hernoemden ze de stad tot Noviomagus, ook wel bekend als Nijmegen).

Helaas is het laatste onderdeel van Tacitus’ geschiedschrijving over de opstand niet aan ons overgeleverd. We weten dus niet wat er gebeurde met de Bataven ná de opstand. De Romeinen kennende zou je verwachten dat er op z’n minst massaslachtingen en deportaties als wraakactie hebben plaatsgevonden. Dit lijkt echter niet het geval te zijn. Na een korte stilte van een jaar of tien zijn de Bataven weer terug als hulptroepen in Romeinse dienst, alsof er nooit iets gebeurd is.

Reconstruction_drawing_of_Ulpia_Noviomagus_Batavorum_around_160_AD,_Nijmegen_(Netherlands)_(9567226087)

Reconstructie van Romeins Nijmegen, een hele tijd na de wederopbouw.

Bataafse propaganda
De opstand duurde iets langer dan een jaar en vond plaats in een winderige uithoek van het Romeinse Rijk. Maar voor de latere inwoners van ons gebied heeft deze, in principe kleinschalige, opstand een legendarische status bereikt. Tijdens die andere historische Opstand (voor oudere generaties beter bekend als de Tachtigjarige Oorlog) werd de Bataafse Opstand te pas en te onpas in propaganda gebruikt. De jonge Republiek der Zeven Provinciën was in oorlog met het onmetelijk grote en machtige Spaanse Rijk, dus de vergelijking ging wel, soort van, op. In dat licht moet je ook Rembrandts schilderij zien van Civilis die met zijn kornuiten snode plannen smeedt. En wat te denken van de hoofdstad van de Indische kolonie? Batavia! Er werd wat op los gebataafd.

Civilis

De Bataafse samenzwering volgens Rembrandt. Civilis is duidelijk herkenbaar aan zijn wonderlijke hoofddeksel.

19e eeuwse-onzin
Dat Nederland ook even de Bataafse Republiek heeft geheten is al helemaal absurd. Het land had deze naam aan het eind van de 18 en begin van de 19e eeuw en was trouw aan de idealen van historische onzin en de Franse Revolutie. Ook ons Rijksmuseum in Amsterdam doet vrolijk mee, met het tonen van het begin van de Bataafse Opstand in een kleurrijke muurschildering, wederom 19e eeuws. Hierbij wordt uiteraard de gedachte opgeroepen dat de Bataven directe voorouders van ons zijn en dat alles wat zij deden op ons afstraalt. Waarom de Cananefaten en de Texuandri, om maar twee andere volken te noemen, geen recht hadden op hun eigen republiek is niet geheel duidelijk. Het is feitelijk pure discriminatie.

De Bataafse mentaliteit
Goed, het is allemaal leuk en aardig dat we pronken met zaken waar onze voorouders toevallig goed in waren. Rutte, en Balkenende voor hem, doen niet anders. Mijn scepsis neemt echter toe op het moment dat we onszelf gaan koppelen aan een volk dat volledig uit de annalen verdwenen is op het moment dat het Romeinse Rijk instortte. Er is geen sprake van een continue stabiele bewoning in het zuiden van Nederland, voor zover archeologisch onderzoek dat ooit volledig uit kan wijzen. De burgerbevolking én hulptroepen zijn hoogstwaarschijnlijk voor een groot deel naar het zuiden weggetrokken toen de Romeinen er de brui aangaven. Ze maakten plaats voor nieuwe inwoners, immigrerende andere Germanen, die zichzelf later Nederlanders zouden gaan noemen.

De Bataafse Opstand is een interessante episode uit de Romeinse tijd in Nederland. En laten we het daar alsjeblieft houden.

De volgende keer: de bloeitijd van Romeins nederland!

Advertenties