Tags

, , , , , ,

Heerlijk relativerend, de grootste nederlagen van de Romeinen. De volgende keer dat je een rotdag hebt op je werk zou je je het volgende moeten voorstellen. Je had een Romeins generaal kunnen zijn, die vanaf zijn heuveltop zijn manschappen voor zijn ogen in plantenvoer zag veranderen. Het besef dat een veldslag verloren is en dat de tienduizenden mannen die dezelfde ochtend nog vol vertrouwen naar je opgekeken hadden nu kermend dood aan het bloeden zijn… ik denk dat de meesten van ons zich niet eens in de verte kunnen voorstellen hoe dat moet voelen.

Zoals je nu al merkt wordt dit een jolige blogpost.

Dit zijn, naar mijn mening, de grootste nederlagen van de Romeinen, toegebracht door andere volkeren/rijken. Alle vijf hebben ze hun stempel achterlaten op de loop van de geschiedenis.

1. Slag in het Teutoburgerwoud

Jaar: 9 na Christus
Romeinse aanvoerder:
Publius Quinctilius Varus
Vijandelijke aanvoerder: Arminius
Geschatte aantal deelnemers: 30.000 Romeinen tegen 30.000 Galliërs

Heel Germania?
In het jaar 9 zijn de Romeinen een niet meer weg te denken macht in Noord-Europa. Aan de zuidoevers van de Rijn hebben drie legioenen onder generaal Varus hun kampen opgeslagen, met als doel de grens van het Rijk te bewaken. En denk daarbij niet aan een definitieve grens. De Romeinse haviken blijven hun ogen verder naar het noorden richten. Op een zeker moment zou heel Germania (héél Germania? Ja, heel Germania!) onder de vleugels van de Romeinse adelaar vallen. De Germanen zelf moesten hier alleen nog van overtuigd worden. Maar voor de ambitieuze Romeinen was dat slechts een klein detail.

De Rijn over
Generaal Varus is zo’n ambitieuze Romein. Een kleine aanval door Germaanse stammen grijpt hij aan om een grootschalige ‘strafexpeditie’ op te zetten. Geïnformeerd door lokale gidsen trekt hij, vergezeld door zijn legioenen, over pontonbruggen de Rijn over om de lokale leider van de stammen in de regio, Arminius, een introductiecursus Romeins Imperialisme te geven. Wellicht, zo zal Varus gedacht hebben, zou deze expeditie leiden tot een annexatie van heel West-Germania. En een triomftocht/-boog/-zuil/ereplaats naast de keizer voor hemzelf.

Rijpe Germanen
Het leger van Arminius was echter lastig te pakken te krijgen. De legioenen trokken steeds verder naar het noorden totdat ze, op aanraden van de lokale gidsen, het ondoordringbare Teutoburgerwoud introkken. Dat dit geen goed idee was laat zich raden. Legioenen waren gewend te vechten op vlakke, netjes aangeharkte, slagvelden. Niet in mistige, vochtige wouden waar geen overzicht was en uit iedere boom een rijpe Germaan kon vallen. En dat is precies wat er gebeurde. Het leger werd, al marcherend, van alle kanten (ook vanuit bomen) aangevallen. Het was een slachting. Slechts een klein deel van de Romeinse soldaten wist te ontkomen. Generaal Varus en zijn staf werden compleet uitgeroeid.

27895teutoburgForestSmall_final.1364444983

Als er geen Germanen op je hoofd springen lijkt het me best een mooie plek!

Geef me mijn legioenen terug!
Was het Romeinse arrogantie? Blinde ambitie van Varus? De Romeinse historische bronnen laten geen spaander van hem heel. Wat nogal gemakzuchtig is als je bedenkt dat hij zich feitelijk gedroeg als een doorsnee Romeinse generaal. Hooguit miste hij een cruciaal stukje inschattingsvermogen. De heersende keizer, onze oude Week-van-de-Klassieken-vriend Augustus, gooide nog meer olie op het vuur. Het verhaal gaat dat hij toen hij hoorde van de militaire ramp schreeuwend door zijn paleis liep: “Quinctilius Varus, geef me mijn legioenen terug!”

Leuk voor de kleinkinderen458717_1
En de situatie was inderdaad schreeuw-waardig. De noordgrens lag open en de Germanen hadden ongestoord door Gallië heen kunnen rennen tot ze pootje-badend de Cote d’Azur hadden bereikt. Maar zij waren Romeinen noch imperialisten. Arminius ontbond na zijn overwinning zijn leger, ging naar huis en moet nog lang hebben nagenoten van zijn flonkerende Romeinse adelaar boven de open haard, een mooi verhaal voor zijn kleinkinderen rijker.

Augustus besloot ondertussen dat de Rijn de vaste grens zou worden van zijn Rijk, een realiteit die eeuwenlang in stand zou blijven. Één nederlaag zorgde ervoor dat het Rijk nooit meer landje-pik speelde boven de Rijn.

2. Slag bij Carrhae

Jaar: 53 voor Christus
Romeinse aanvoerder:
Marcus Licinius Crassus
Vijandelijke aanvoerder: Surena
Geschatte aantal deelnemers: 40.000 Romeinen tegen 10.000 Parthen

Doelwit gezocht
In het jaar -53 regeert het triumviraat over Rome, het driemanschap van Julius Caesar, Pompeius en Crassus. Drie machtige mannen die samen hebben afgesproken dat geen wet langs de senaat komt zonder dat zij het er mee eens zijn. Julius Caesar en Pompeius hebben beiden veel glorie en rijkdommen behaald in oorlogen tegen Romes vijanden (lees: volkeren die toevallig in de weg liepen). Crassus, jaloers op hun macht en bang dat hij op den duur het veld zal moeten ruimen, prikt op de kaart een leuk nieuw en exotisch doelwit: het Parthische Rijk in Mesopotamië.

“Bij volgende zandduin, rechtsaf
Zonder op zoiets sufs als toestemming van de senaat te wachten trok hij met een leger naar het Nabije-Oosten. Hier maakte hij direct bij aankomst de meest stomme beslissing die hij had kunnen maken. In plaats van door de vruchtbare halve maan te trekken koos hij de kortste route naar Parthia. Als een tomtom die je vrolijk over een half gesloopte brug leidt omdat dat de kortste route is: het immense leger trok recht door één van de heftigste woestijnen ter wereld heen. Goed generaalschap in een notendop.

Puntige regenbuien
Maar dit was nog lang niet het ergste. Naast dat vele legionairs bezweken aan de dorst, de hitte en de uitputting, hielpen Parthische pijlen ook niet mee. De Parthen voerden hit-and-run tactieken uit. Vanaf paarden schoten ze honderden pijlen af, alvorens weg te stuiven als de zwetende Romeinen te dichtbij kwamen. De combinatie was dodelijk; de enige regen die viel was pijlenregen. Het Parthische leger, zwaar in de minderheid, bracht de Romeinen dreun na dreun toe bij de plaats Carrhae. De helft van de Romeinse soldaten vond de dood, nog zo’n 10.000 werden gevangen genomen.

Battle_of_carrhaeCrassus verguld
Uiteindelijk verloor Crassus zelf het leven. Officiële lezingen vertellen dat hij stierf op het slagveld, maar er bestaat een fascinerend, maar enigszins verontrustend verhaal dat hij door Parthen gevangen zou zijn genomen. De Parthische aanvoerder Surena zou hem hebben aangesproken op zijn hebzucht. Ondanks dat Crassus als rijkste man van Rome werd gezien was het nóg niet genoeg voor hem. “Wil je goud?” Zou Surena hem hebben gevraagd. “Hier heb je het!” Om vervolgens gloeiend heet gesmolten goud in Crassus mond te laten gieten.

Dood door goud; het is weer eens wat anders.

FCPb051

En wie raakte er geïnspireerd door het verhaal? De Middeleeuwers uiteraard. Stelletje na-apers.

Drie… Tweemanschap
De dood van Crassus veranderde in Rome niet direct iets. De machtsbalans tussen de twee overlevenden van het driemanschap bleef aanvankelijk staande. Pas na vier jaar sloeg de vlam in de pan tussen Julius Caesar en Pompeius, wat leidde tot de Romeinse burgeroorlog waar Julius Caesar uiteindelijk als overwinnaar uitkwam.

De Parthen zouden nog eeuwenlang Romes grootste rivaal zijn. De Romeinen zouden ze nooit definitief kunnen verslaan.

3. Slag bij Adrianopolis

Jaar: 378 na Christus
Romeinse aanvoerder:
Flavius Julius Valens Augustus
Vijandelijke aanvoerder: Fritigern
Geschatte aantal deelnemers: lopen heel erg uiteen, van 15.000-30.000 Romeinen tegen 15.000-80.000 Gothen, Alanen en Hunnen

Een mooi begin
In het jaar 376 klopte een afgezantschap van de Gothen, een volk uit Noord-Europa, aan bij Valens, keizer van het Oost-Romeinse Rijk. De Gothen vroegen om het recht om zich te vestigen binnen het rijk, waarschijnlijk uit angst onder de voet te worden gelopen door Hunnen en ander grote-volksverhuizingsgespuis. Valens sprak met de Gothen af dat ze in ruil voor militaire dienst welkom waren. De Gothen zeiden volmondig ja, en iedereen ging blij terug naar de orde van de dag. Wat kon er nu helemaal misgaan?

Van de regen in de Gooth
De Romeinse gouverneurs aan de Donau-provincies waren minder blij. Of wellicht waren ze juist ongelofelijk blij, horende dat ze nieuwe inwoners hadden die aan hen schatplichtig waren. Hoe het ook zij, de Gothen hadden zelf weinig reden om blij te zijn. Ontsnapt aan de Hunnen vielen ze in handen van Romeinse belastinginspecteurs, terwijl de jongemannen werden opgetrommeld om de belastingopleggers tot de dood te beschermen. Leuker kon men het nou eenmaal niet maken.

wtkg

Maar wel makkelijker! Als het nodig was kwam de Romeinse belastingophaler gewoon bij je langs. Met zijn gewapende escorte.

Gothische architectuur
De Gothen kwamen al snel in opstand en bezorgden hiermee Valens nóg een hoofdpijn; het moet een behoorlijke verzameling zijn geweest. Na twee jaar van schermutselingen, plunderingen en Gothische architectuur (in dit geval op pittoreske wijze vernietigde steden) was Valens het zat. Hij liet zijn legers samenkomen en trok aan het hoofd van zijn legioenen op naar de locatie van de Gothen, vlakbij de stad Adrianopolis, in het hedendaagse Europese deel van Turkije.

Decentralisatie
Na een lange dagmars stonden de Romeinen oog in oog met de Gothen. Hun aanvoerder, Fritigern, stuurde op onderhandelingen aan en Valens ging akkoord. Ondertussen waren de Romeinse legionairs aan het morren. Zag hun keizer niet dat ze de Gothen makkelijk konden verslaan? De rechtervleugel van Valens’ leger was het al snel zat. Zonder op centrale orders te wachten vielen ze de Gothen voor hen aan. Een chaotisch gevecht volgde, met meer Romeinse legereenheden die voor zichzelf begonnen, verwachtend dat ze de Gothen makkelijk aan konden.

Maar waar de soldaten geen rekening mee hadden gehouden was dat Fritigern met de onderhandelingen alleen tijd had willen winnen. Zijn cavalerie was namelijk elders en het duurde even voordat de ruiters opgetrommeld waren. In een donderend geraas moet de Gothische cavalerie opeens opgedoken zijn. De Romeinse troepen, al volledig in wanorde gebracht door hun eigen initiatief, werden plotseling overvallen door een aanval in de flanken.

De onbekende soldaat
Zo chaotisch als de aanval was, zo chaotisch was de vlucht. Het moreel van het Romeinse leger was totaal gebroken en het was iedere man voor zichzelf. Keizer Valens kwam om; zijn lichaam werd nooit teruggevonden, een onbekende soldaat tussen onbekende soldaten. Het bestuur van het Oost-Romeinse Rijk werd sowieso volledig onthoofd, gezien Valens de meeste van zijn stafleden bij zich had gehad.

battle_of_adrianople_by_fall3nairborne-d37wgoq

Hooray! Next year, we’ll invade Summer Darkness.

Gothic nightmares
Ondanks de nederlaag hield het Oost-Romeinse Rijk vol, maar de Gothen zouden nog decennia lang de nachtmerrie van de keizers blijven. Uiteindelijk zou Rome zelf ingenomen en geplunderd worden door een Gothisch leger. Visigothen zouden zich vestigen tot in Spanje en Zuid-Frankrijk, waar ze uiteindelijk de Romeinen zouden helpen de Hunnen te verslaan (na al die nederlagen zin in een overwinning?).

Zachte kussentjes
De les die de opvolgers van Valens trokken was niet zelf mee te vechten in veldslagen, maar dit over te laten aan generaals. Adrianopolis was een waterscheiding tussen de goeie ouwe Romeinse houwdegen-keizer en de nieuwe Byzantijnse zachte-kussentjes-steken-niet-keizer, voor zover je zo’n generalisatie ooit kunt maken.

4. Slag bij Edessa

Jaar: 260 na Christus
Romeinse aanvoerder:
Publius Licinius Valerianus Augustus
Vijandelijke aanvoerder: Shapur I
Geschatte aantal deelnemers: 70.000 Romeinen tegen onbekend aantal Sassaniden

shapur1

Een ongelofelijk treffende weergave van hoe Shapur I er uit moet hebben gezien.

Een oude nieuwe vijand
Het rommelt in het oosten. De Parthen, je weet wel, die zo creatief waren met goud, zijn van binnenuit verslagen door de dynastie van de Sassaniden. Maar Shapur I, hoofd van het nieuwe Sassanidische Rijk, heeft de vete met Rome van de Parthen geërfd. In de jaren vijftig van de 3e eeuw voert hij militaire expedities uit ver in Romeins territorium. Hierbij plundert hij zelfs Antiochië, één van de grootste steden binnen het Romeinse Rijk. Romeinse keizers starten oorlogen voor minder, dus zodra hij kan staat dienstdoende keizer Valerianus met zijn troepen klaar om de Sassaniden eens de waarheid te vertellen.

Potgrond
Dan wordt het stil. Tot nog toe heb ik jullie, als lezers, zoveel mogelijk militaire escapades bespaard. Wie waarheen trok hoe snel om welke legereenheid met welk dieper tactisch doel te ontwrichten van zijn om de een of andere reden cruciale positie zal me persoonlijk een zorg zijn. De grote historische lijnen hebben me altijd meer geïnteresseerd dan de kunst om ‘vijandige’ mensen zo snel mogelijk in potgrond te veranderen.

Hoofdletters
Maar Edessa is anders. De tactische informatie, live van het slagveld, ontbreekt namelijk volledig. Wat we weten is dat het Romeinse leger verslagen werd (maar niet hoe!). Dat de overlevenden, waarschijnlijk, hun heil hebben gezocht in een naburige stad. Die stad zou belegerd zijn, waarna het hele Romeinse leger. HET HELE LEGER, laat dat even op je inwerken, GEVANGEN IS GENOMEN.

Met keizer, generaals, stafleden, trompetters en koksmaatjes en al.

De krijgsgevangen keizer
Valerianus heeft de twijfelachtige eer om de enige keizer te zijn die levend in handen van een vijand viel.

Het is zelfs niet met zekerheid bekend hoe het met hem afliep. Sowieso heeft hij Rome nooit teruggezien. Verhalen gaan dat hij in goede omstandigheden gevangen gehouden werd in de Sassanidische hoofdstad Susa. Of dat hij, in erbarmelijke omstandigheden, gebruikt werd als opstapje wanneer Shapur op zijn paard wilde stappen. Om rustig te blijven bij het einde van deze keizer raad ik valeriaan aan. Hij zou zijn gedood, gevild en gevuld met mest in een Sassanidische tempel zijn gehangen als blijvend aandenken. Zo deed men dat dus vóór de uitvinding van de fotografie.

King-Shapur-Emperor-Valerian

Shapur I legt Valerianus uit hoe een opstapje zich moet gedragen.

Overigens werd Shapur I later teruggedrongen door verse Romeinse troepen. Maar, net zoals met de Parthen, de Sassaniden zouden een geduchte vijand van Rome (en Constantinopel) blijven, tot hun uiteindelijke ondergang tijdens de Arabische veroveringstochten.

5. Slag bij Cannae

Jaar: 216 voor Christus
Romeinse aanvoerder:
Gaius Terentius Varro
Vijandelijke aanvoerder: Hannibal Barca
Geschatte aantal deelnemers: 80.000 Romeinen tegen 50.000 Carthagers en Galliërs

Tja, toevallig ben ik in mijn reeks over de Punische Oorlogen net aanbeland bij de Slag bij Cannae. Dat is de reden dat ik deze niet in deze post diepgaand ga behandelen. Later in deze oorlogszuchtige Week van de Klassieken zal deze vernietigende veldslag aan bod komen. Spoiler alert: de Romeinen verliezen. Lees hier meer over de Slag bij Cannae!

Oh, nog geen genoeg nederlagen gehad? Hoe morbide! Gelukkig hebben we nog de Slag bij de Trebia en de Slag bij het Trasimeense Meer, beide tussen Rome en Hannibal.

Knock yourself out with knocked out Romans!

Advertenties