De derde eeuw na Christus, de Rampzalige Derde Eeuw van het Romeinse Rijk. De eeuw waarin keizers elkaar zo snel afwisselden dat de uiterste grenzen van het rijk dit niet meer konden bijbenen. De eeuw waarin de Praetoriaanse Garde liet zien dat ze beter waren in het omleggen, dan het beschermen van keizers. De eeuw waarin de herinnering aan keizers als Nero en Caligula verbleekte onder de druk van nieuwe aanwinsten.

Dageraad
Het was aan het begin van deze eeuw, rond 203, dat de latere Elagabalus geboren werd in artworks-000034484299-fp52ok-cropde stad Emesa in de Romeinse provincie van Syria. Zijn familie was erfelijk belast met aan de ene kant een bloedband met de keizer Caracalla (die van de baden, en net zo megalomaan) en aan de andere kant de erfelijke rechten op het hogepriesterschap van de Syrische godheid Ilāh hag-Gabal. Deze godheid, in het Latijn bekend als Elagabalus, had zich al in de tweede eeuw door het Rijk verspreid en was gelijkgesteld met de Romeinse zonnegod. De Romeinen, compulsieve godverzamelaars dat ze waren, hadden Elagalabus in het pantheon opgenomen onder de noemer Sol Invictus: de onoverwinbare zon.

Megalomane voorouder aan de ene kant, hogepriesterschap van onoverwinnelijke godheid aan de andere kant. Wat kon er nou helemaal misgaan?
Na wat strubbelingen, lokale opstanden, intriges en een gênante aftocht van zijn voorganger Macrinus greep Elagabalus in 218 de macht. Hij was toen 15 jaar.

21_Elagabalus

Elagabalus

Apex
Bij het aantreden als nieuwe keizer nam Elagabalus de naam Marcus Aurelius Antoninus over om zijn legitimiteit te versterken. Let wel: niet te verwarren met de originele eigenaar van deze namen. Nee, de nieuwe keizer had een geheel eigen stijl van regeren. Hij zag zichzelf als een Oriëntaalse heerser wiens loyaliteit in de eerste plaats bij de zonnegod lag. Een schilderij waarin hij als een Perzische koning was afgebeeld werd naar Rome gestuurd en over het standbeeld van de godin Victoria opgehangen.

Je zou de indruk kunnen krijgen dat Elagabalus geen respect had voor de Romeinse godsdienst, maar toch deed hij zijn best. Om te tonen dat hij een samensmelting wilde bereiken trouwde hij met Astarte (de godin van de maan), Minerva (godin van de wijsheid) én Urania (muze van de sterrenkunde). Hier kon men over het algemeen nog wel mee leven, maar toen hij vervolgens ook nog eens trouwde met een Vestaalse maagd van vlees en bloed (en vervolgens wat minder maagd) begonnen de inwoners van Rome het gedrag van hun keizer zat te worden.

Punt was ook dat hij het daar niet bij hield. Zo mogelijk nóg controversiëler was zijn relatie met zijn wagenmenner Hierocles. Voor wat het waard is was hij volgens dit citaat van een tijdsgenoot “zeer verheugd om minnares, vrouw, koningin van Hierocles te worden genoemd”. Nu begon de Praetoriaanse Garde nerveus te worden. Het was de garde steeds duidelijker dat Elagabalus toch niet de gedroomde sterke (en bovendien gulle) keizer was.

Ondergang
Wat gemanipuleer achter de schermen later werd Elagabalus in 222 onder een vals voorwendsel naar het hoofdkwartier van de Praetoriaanse Garde gelokt. De val sloeg dicht en na een mislukte ontsnappingspoging ging de hogepriester van de zon roemloos ten onder. De senaat sprak vervolgens een damnatio memoriae uit. De herinnering aan Elagabalus werd uitgewist uit de annalen en zijn zonnetempel werd vernietigd.

Sol Invictus: de jonge man met stralenkrans.

Sol Invictus: de jonge man met stralenkrans.

De onoverwinnelijke zon
Zijn heerschappij duurde 4 jaar, maar ondanks de vernietiging van de herinnering bleef het idee van Sol invictus hangen. De cultus van de onoverwinnelijke zon was ten tijde van de officiële invoering van het Christendom als staatsgodsdienst een eeuw later wijd verbreid. De iconografie van Sol Invictus bleek later nog een belangrijke rol te krijgen. Denk aan de stralenkrans waarmee Christelijke heiligen worden afgebeeld. Ook is het geen toeval dat de geboortedag van de Sol Invictus gevierd werd op 25 december en dat zondag de officiële rustdag was van de cultus.

Onoverwinnelijk indeed

Advertenties