De afgelopen weken heb ik me het hoofd gebroken over wat het onderwerp zou moeten zijn van de volgende post. Niet omdat ik niet wist waarover ik het zou moeten hebben, maar meer omdat ik niet kon kiezen uit al het fascinerende dat er te vertellen valt over Marcus Aurelius en de Romeinse tijd in het algemeen. Iedere keer dat ik een onderwerp had bedacht, schoot me weer iets anders te binnen wat eigenlijk eerst zou moeten.

In dit soort gevallen helpt het altijd om terug te keren naar de basis, een goed Latijns woord, en het onderwerp te benaderen vanuit de logica van het bouwen van een constructie. De fundamentele vraag… waarom zou je je als goedgeaarde 21ste eeuwse nuchtere kosmopoliet bezig houden met iets dat zo’n 66 generaties achter je ligt?

Omdat het het fundament is van de onzichtbare constructie die bepalend is voor alles wat we zijn en alles wat we doen.

De evolutie van verkeersregels
Het Europa van nu is een direct gevolg van het Europa van 100 jaar geleden; het Europa van 500 jaar geleden was een direct gevolg van het Europa van 1000 jaar geleden; en dát Europa weer van dat van 2000 jaar geleden. Neem het West-Europese rechtssysteem bijvoorbeeld, een hedendaagse adaptatie van het Romeinse recht. Één van de oudst bewaardgebleven Romeinse inscripties (ongeveer 500 voor Chr.) is een wet die mensen verbiedt paard te rijden door de straten van Rome. Vergelijk dat met het schrikbewind van verkeersregels en daaraan gekoppelde boetes die in het huidige Nederland van kracht zijn en het verleden lijkt niet meer zo ver weg. Al zijn de straffen wel veranderd… in het Romeinse geval verviel bij overtreding het eigendomsrecht van het paard toe aan de heersende Romeinse koning.

Goed, goed, dat van het paard was wellicht geen goed voorbeeld. Iedere bureaucratische samenleving heeft regels nodig om te kunnen functioneren. Op een cultureel en godsdienstig niveau staan dat soort zaken echter minder vast.

Veni, vidi… amen?
De katholieke kerk in haar huidige vorm zou er niet zijn geweest zonder het Romeinse rijk. Daar! Ik heb het gezegd. Dit vereist wat uitleg. Ten tijde van de dood van Jezus Christus was het Romeinse Rijk ongeveer op z’n grootst. Een enorme landmassa zonder grenzen, zonder oorlogszuchtige krijgsheren die gebieden onbereisbaar maakten, met levendige handelsroutes, culturele uitwisseling, mobiele legereenheden die het ene jaar in Judea gelegerd waren en het volgende jaar ingezet werden in de heuvels van Brittannië. Kortom, de perfecte omstandigheden om een nieuwe cultus te verspreiden. Daarnaast stonden de Romeinen ook nog eens extreem open voor nieuwe religies, goden en rites. Ondanks de christenvervolgingen, die vooral heel erg tijd- en plaatsgebonden waren en absoluut niet als standaard deel uitmaakte van het keizerlijk beleid, was het Romeinse Rijk de perfecte plek om een dergelijke cultus op te starten.

Toen aan het begin van de 4e eeuw één van de pretendenten voor de keizerlijke titel zich uitsprak voor het Christendom was het hek van de dam. Als snel werd alle Christelijke bisschoppen binnen het rijk opgedragen zich te verzamelen en samen af te spreken welke Evangelieën deel zouden moeten gaan uitmaken van het Nieuwe Testament en welke Evangelieën buiten beschouwing zouden moeten worden gelaten. De belangrijkste bisschop kreeg de leiding over deze vergadering. Deze belangrijkste bisschop kwam uit Rome. De paus was geboren.

De standvastigheid van taal
Waarom spreken we dat gekke taaltje dat we Nederlands noemen? Dit is direct terug te voeren naar het Romeinse Rijk. Waarom spreken we in Nederland geen mooie Romaanse taal, zoals in Spanje, Frankrijk, Italië of Roemenië het geval is? Simpel, onze dierbare voorouders waren duidelijk niet standvastig genoeg. Het laagje Romanisering dat er was is hoogstwaarschijnlijk weggespoeld toen de noordgrens van het rijk het begaf onder druk van Germaanse volkeren tijdens de Grote Volksverhuizing (grofweg 300-600 na Chr.). De Romanisatie van Frankrijk, Spanje en (uiteraard) Italië was al veel langer gaande en zat veel dieper dan zelfs de Vandalen konden mollen!

Het principe van de mens
Goed, moeten we dit echt weten? Romeinse verkeersregels… dat maakt een bekeuring voor fietsen in de Haarlemmerstraat op een koopavond er nou niet veel leuker op. En die Katholieke Kerk? Die is toch al jaren irrelevant? En dan ook nog eens taal? Waarom zou je je afvragen waarom ze in Frankrijk een Romaanse taal spreken terwijl je je óók kan afvragen waarom ze er in godsnaam geen ENGELS spreken! Stuk voor stuk goede punten.

Het meest fundamentele argument is echter dat hoe meer je weet van het verleden, hoe meer je algemene patronen in menselijk gedrag leert kennen. Hoe processen werken. Hoe samenlevingen kunnen veranderen onder druk van buiten en onder druk van binnen. Hoe een samenleving omgaat met macht, met welvaart, met armoede, met verlies. Want mensen veranderen niet, vooral niet als ze inwoners zijn van hetzelfde onzichtbare gebouw, gefundeerd op peilers uit het verleden.

Deze wijze van naar de geschiedenis kijken was licht geïnspireerd op de oratie van Remco Breuker, hoogleraar Koreastudies, Faculteit der Geesteswetenschappen, Universiteit Leiden.

Advertenties